Suchość pochwy: skąd się bierze i czym się wspierać

Jedna z rzeczy, które słyszę w gabinecie najczęściej, brzmi mniej więcej tak: „chyba już tak mam". Powiedziane cicho, zwykle na koniec wizyty, kiedy właściwy temat jest już omówiony. Suchość pochwy ma to do siebie, że kobiety zgłaszają ją na doczepkę, jakby nie zasługiwała na osobną rozmowę.

A to jest objaw jak każdy inny. Ciało daje sygnał, że coś się w nim zmieniło, i warto sprawdzić co, zamiast przyzwyczajać się do dyskomfortu.

Suchość to objaw, a nie diagnoza

Nawilżenie pochwy nie bierze się z ochoty ani z nastawienia. Odpowiada za nie stan błony śluzowej, a ten zależy głównie od estrogenów. Kiedy ich poziom spada, śluzówka staje się cieńsza, mniej sprężysta i gorzej ukrwiona, a przesuszona tkanka łatwiej się podrażnia.

Przy długo utrzymującym się niedoborze estrogenów mówi się o atrofii pochwy, czyli o zanikowych zmianach śluzówki. Brzmi groźnie, a oznacza po prostu ścieńczenie i utratę elastyczności tkanki. To stan, który ginekolog potrafi ocenić w badaniu i który da się wspierać.

Skutki bywają szersze, niż się wydaje. Poza dyskomfortem przy zbliżeniu pojawia się pieczenie w ciągu dnia, uczucie otarcia po dłuższym spacerze, częstsze infekcje i nieprzyjemne badanie ginekologiczne. Część kobiet zaczyna z tego powodu odkładać wizyty kontrolne, co jest chyba najgorszą konsekwencją z całej listy.

To nie tylko menopauza

Menopauza jest w tej rozmowie pierwszym skojarzeniem i po pięćdziesiątce faktycznie najczęstszą przyczyną. Tyle że w gabinecie z suchością siedzą naprzeciwko mnie kobiety trzydziestoletnie, dla których menopauza to odległy temat.

Karmienie piersią

W laktacji poziom estrogenów jest fizjologicznie niski, bo tak działa prolaktyna. Śluzówka reaguje na to tak samo, jak reagowałaby po menopauzie, tylko że przejściowo. To najczęstszy powód, dla którego młoda mama mówi, że po porodzie „bez nawilżenia ani rusz".

Antykoncepcja hormonalna

U części kobiet tabletki zmniejszają naturalną lubrykację. Nie u wszystkich i nie zawsze od razu, bywa, że zmiana pojawia się po roku stosowania. Warto o tym pamiętać, zanim uznasz, że coś jest nie tak z Tobą albo z relacją.

Stres i kortyzol

Ciało, które od miesięcy jest w trybie czuwania, odkłada na później wszystko, co nie służy przetrwaniu tu i teraz. Nawilżanie należy do tej kategorii. To ten sam mechanizm, który sprawia, że przed ważnym spotkaniem masz sucho w ustach.

Leki przeciwhistaminowe

Te na alergię wysuszają błony śluzowe w całym ciele, nie tylko w nosie. Sezonowe pogorszenie zbiegające się z pyleniem to trop, który łatwo przeoczyć.

Lubrykant i nawilżacz robią co innego

To rozróżnienie ratuje najwięcej sytuacji, bo w aptece oba stoją obok siebie na tej samej półce i wyglądają podobnie.

Lubrykant działa natychmiast i doraźnie. Nakładasz go przed zbliżeniem albo w trakcie, zmniejsza tarcie w danej chwili i na tym jego rola się kończy. Nie zmienia stanu samej śluzówki i nie ma takich ambicji.

Nawilżacze dopochwowe pracują długofalowo. Stosuje się je regularnie, na przykład co trzy dni, niezależnie od tego, czy tego dnia planujesz współżycie. Wiążą wodę w tkankach i wspierają odbudowę śluzówki, a kupisz je w formie żelu albo globulek. Efekt zbiera się przez kilka tygodni, więc jednorazowe użycie niewiele powie.

Sporo kobiet korzysta z obu naraz i to jest rozsądne ustawienie: nawilżacz jako element codziennej pielęgnacji, lubrykant wtedy, kiedy jest potrzebny.

Woda czy silikon

Skoro już przy lubrykancie jesteśmy, to warto wiedzieć, czym różnią się dwie podstawowe bazy.

• Lubrykanty na bazie wody to bezpieczny wybór na start. Są zgodne z prezerwatywami i z silikonowymi akcesoriami, łatwo je zmyć i rzadko podrażniają. Wada jest jedna: szybko wysychają, więc trzeba dokładać porcję w trakcie.
• Na bazie silikonu są bardziej śliskie i dużo wydajniejsze, nie zmywają się pod prysznicem i wystarcza ich znacznie mniej. Za to niszczą silikonowe akcesoria i trudniej je zmyć ze skóry, bo potrzebują mydła.

Przy wyborze konkretnego produktu patrz na skład. Substancje zapachowe, barwniki, glicerol w dużym stężeniu i dodatki rozgrzewające potrafią podrażnić i tak już wrażliwą śluzówkę. Im krótsza lista składników, tym mniejsze ryzyko, że po tygodniu wrócisz z pieczeniem.

Kiedy sam produkt nie wystarcza

Jest grupa sytuacji, w których lubrykant pomaga tylko trochę, a bywa, że wcale. Wtedy zwykle okazuje się, że w tle jest coś jeszcze.

Ból przy współżyciu nosi nazwę dyspareunii i suchość jest tylko jedną z jego przyczyn. Drugą, bardzo częstą, jest odruchowe napięcie mięśni dna miednicy. Mechanizm robi się wtedy zapętlony: sucho, więc boli, boli, więc mięśnie się bronią, a napięte mięśnie sprawiają, że boli nawet wtedy, gdy nawilżenie już wróciło. Opisałam to dokładniej przy napiętym dnie miednicy, które łatwo pomylić ze słabym.

Rozpoznasz to po tym, że ból pojawia się głównie na samym początku, przy wejściu, i nie ustępuje po dołożeniu lubrykantu. Przy takim obrazie samo nawilżenie niewiele zmieni, bo źródłem bólu jest napięcie mięśni. Pomaga wtedy praca nad rozluźnieniem, czasem wsparta stopniowaniem z użyciem dilatorów.

Warto też wiedzieć, że po cesarce dokłada się do tego napięta blizna, więc mechanizm bywa podwójny. Pisałam o tym w tekście o bólu przy współżyciu po cięciu cesarskim. Jeśli natomiast dyskomfort dotyczy samego szczytu, a nie wejścia, przyczyny bywają zupełnie inne i zebrałam je przy bolesnym orgazmie.

Z czym idź do ginekologa

Część spraw należy do lekarza i chcę to powiedzieć wprost, żeby nikt nie próbował załatwić ich żelem z apteki.

• krwawienie albo plamienie po zbliżeniu,
• upławy o zmienionym zapachu, kolorze albo konsystencji,
• pieczenie i świąd, które trzymają się mimo nawilżania,
• nawracające infekcje intymne,
• suchość, która pojawiła się nagle, bez wyraźnego powodu.

Przy nasilonej atrofii pochwy ginekolog może zaproponować miejscową terapię estrogenową i to jest decyzja lekarska, do której fizjoterapia się nie miesza. Warto wtedy wiedzieć, że jedno drugiego nie wyklucza: leczenie miejscowe poprawia stan śluzówki, a praca z mięśniami zajmuje się napięciem, które przez lata zdążyło się utrwalić. Spadek estrogenów po menopauzie ma zresztą szersze skutki i wraca w temacie obniżenia narządów miednicy bez ciąży w wywiadzie oraz w osobnym wpisie o tym, co menopauza zmienia w pracy dna miednicy.

Co sprawdzam na wizycie w Szczecinie

Zaczynam od wywiadu i pytam o rzeczy, które na pierwszy rzut oka nie mają związku: o karmienie, o leki brane na stałe, o to, od kiedy trwa zmiana i czy pojawiła się razem z czymś innym. Bardzo często odpowiedź leży właśnie tam.

Potem oceniam stan tkanek i napięcie spoczynkowe mięśni dna miednicy, bo to rozstrzyga, czy wystarczy wsparcie nawilżeniem, czy potrzebna jest praca z mięśniami. Badanie zawsze zapowiadam i tłumaczę, co i po co robię. Możesz z niego zrezygnować, a wtedy pracujemy na tym, co da się ocenić z zewnątrz i z opisu objawów.

Z tego wychodzi plan i on bywa krótki. U jednej kobiety kończy się na dobraniu nawilżacza i wyjaśnieniu, dlaczego akurat teraz tak jest. U innej to kilka tygodni pracy nad rozluźnieniem. Nie obiecuję z góry, ile to potrwa, bo zależy od tego, co za tym stoi. Jeśli szukasz kogoś w okolicy, fizjoterapia uroginekologiczna w Szczecinie zaczyna się u mnie od tego pierwszego pytania: co się w Twoim ciele zmieniło i kiedy.

Najczęstsze pytania

Czy suchość pochwy po porodzie mija sama?

U większości kobiet nawilżenie wraca, kiedy poziom estrogenów się podnosi, czyli po zakończeniu karmienia piersią albo po powrocie miesiączek. Trwa to różnie, od kilku tygodni do kilku miesięcy. Czekanie nie jest jednak konieczne: przez ten czas warto korzystać z lubrykantu i nawilżacza dopochwowego, żeby współżycie nie kojarzyło się z bólem. To ostatnie ma znaczenie, bo raz utrwalona reakcja obronna mięśni potrafi zostać dłużej niż sama suchość.

Jaki lubrykant przy karmieniu piersią?

Najbezpieczniejszy start to lubrykanty na bazie wody bez substancji zapachowych, barwników i rozgrzewających dodatków, o osmolarności zbliżonej do fizjologicznej. Są zgodne z prezerwatywami i łatwo je zmyć. Wadą jest to, że szybko wysychają, więc zwykle trzeba dołożyć porcję w trakcie. Jeśli to przeszkadza, alternatywą jest wersja silikonowa, która zostaje na dłużej.

Czy suchość pochwy to zawsze menopauza?

Nie. Menopauza jest najczęstszą przyczyną po pięćdziesiątce, ale u młodszych kobiet suchość najczęściej wynika z laktacji, ze stosowania antykoncepcji hormonalnej, z długotrwałego stresu albo z leków, na przykład przeciwhistaminowych, które wysuszają błony śluzowe w całym ciele. Zdarza się też przy chorobach autoimmunologicznych i po leczeniu onkologicznym. Dlatego zamiast liczyć lata, warto sprawdzić, co dzieje się w ciele akurat teraz.

Czym różni się lubrykant od nawilżacza dopochwowego?

Lubrykant działa doraźnie: nakładasz go przed zbliżeniem albo w trakcie, żeby zmniejszyć tarcie, i po umyciu go nie ma. Nawilżacz dopochwowy stosuje się regularnie, na przykład co trzy dni, niezależnie od współżycia. Wiąże wodę w tkankach i wspiera śluzówkę na co dzień, dlatego bywa dostępny w formie żelu albo globulek. Wiele kobiet używa obu, bo odpowiadają za co innego.